داڕمانی جیهانی ئیسلام، پیشبینییەک

داڕمانی جیهانی ئیسلام، 

پیشبینییەک                                         

Der Untergang der islamischen Welt

                                     – Eine Prognose

وەرەگێرانی لە ئاڵمانییەوە: ئەفراسیاب گرامی

ئاماژە:  حامید عەبدولسەمەد: 

حامید عەبدول سەمەد لە ساڵی ١٩٧٢ی .ز. لە میسر دا لە دایکبووە ولە زانکۆی قاهیرەدا خوێندنی خۆی لە زمانی ئینگلیسی و فەڕانسەویی دا دەستپێکرد و لە تەمەنی ٢٣ ساڵاندا چوە وڵاتی ئاڵمان و لە زانکۆی "ئاگسبۆرگ" لە زانستە سیاسییەکاندا درێژەی بە خوێندن دا و لە زانکۆی مۆنیخ دۆکتۆرای فەلسەفەی مێژووی ئیسلامی تەواو کردوە. وەک خۆی دەڵێ: من لە ئاسمانەوە بەرەو زانست هاتم". گرینگترین بابەتی فیکری نووسەر، خوێندنەوەی فەلسەفەی مێژووی ئیسلامی و هۆکارەکان و سەرهەڵدان و گەشەکردنی بیری ئیسلامی سیاسی لە رۆژهەڵات. ئەو پێی وایە بۆ راست کردنەوەی تەرازووی لارەسەنگی کولتووری ئیسلامی، "پەروەردە و فێرکردن" بنەمایی ترین کارە کە دەتوانێ ئەم گۆڕانە بەدی بهێنێت.  نووسینەکانی: ماڵئاوایی لە ئاسمان ٢٠٠٩(Mein Abschied vom Himmel)، رووخانی جیهانی ئیسلام٢٠١١ (Der Untergang der islamischen Welt. Eine Prognose)، شەڕ و ئاشتی: شۆڕشە عەرەبییەکان و ئایندەی رۆژهەڵات ٢٠١١ (Krieg oder Frieden: Die arabische Revolution und die Zukunft des Westens.)، ئیسلامی فاشیزم ٢٠١٤ (Der islamische Faschismus). شایانی باسە کە نووسەر، یەکێک لە نووسەرانی نەسڵی نوێی رەخنەگرانی ئیسلامە و چەندین جار لە لایەن ئیسلامییەکانەوە حوکمی جیهاد و کوشتنی بەسەردا سەپاوە. ئەمەی خوارەوە، دەقی پێشەکی کتێبی رووخانی جیهانی ئیسلامە.

لە پێناو نەهێشتنی توندوتیژی ... خۆشەویستی و لێبوردەیی بکەین بە ئامانج

یەک: توندوتیژی بەرهەمی کولتووری سیاسی و کۆمەڵایەتی و دینی و ئابووری کۆمەڵگایە کە لە کۆمەڵگای کوردەواریدا رۆژ بە رۆژ پەرە دەستێنێ، لە شێوازێکەوە بۆ شێوازێکی دیکە، لە قۆناخێکەوە بۆ قۆناخێکی دیکە .... پەیامێکی کورت بۆ رۆژی بەرەنگاریی ژنان دژ بە توندوتیژی ... وەرن هەرچی ژن هەیە بیکوژن، بزانن ئیتر جوانی ئەمێنێت ... بزانن ئیتر خۆشەویستی و ژیانی ئارام و مێهرەبانی و نازاری و شیرینی و نیانی و لە سەرووی هەموویانەوە ئینسانییەت ئەمێنێت ... کۆمەڵگا بە بێ ژن بوونی نیە و نەبوە و نابێ ... کۆمەڵگا یانی ژن و پیاو ... بەشێکن لەم سروشتە ئینسانییە! 

دوو ــ

با ئێمەش وەکوو فارس و تورک و عەرەب شانازی بە شارستانییەتی هەزار ساڵە نەکەین! شارستانیەتمان هەبوە یان نەبوە چوو و نایەتەوە! گرینگ ئەوەیە ئەمڕۆ چیمان هەیە تا کۆمەڵگاکەمان بەختەوەر بێت ... وەک بۆچوونی خۆم .. مێژووی ئێمە پڕە هیچ ... هیچی بەرهەم نەهێناوە، کولتوورێکی سەقەت و درۆزن و پڕ لە توندوتیژی بەرهەم هێناوە! رێز لە مرۆڤ ناگرین، بەتایبەتی بۆ ژن وەک دڕندە واین، ریز لە دار و بەرد و گیانداری دەورووبەرمان ناگرین! هەتا ئەم کولتوورە وەها بە سەقتی بمێنێتەوە، شانازی کردن بە مێژووی شارستانییەتی کورد، بەتاڵە لە بیرکردنەوەی شارستانی!

سێ ــــ

مێژوو چوو بە هەموو باشی و خراپییەکانییەوە، ئەمڕٶ چیمان هەیە کۆمەڵگا بەختەوەر بێت و لە ئاسایش دا بێت، ئێمە چەندە کێشەمان لەگەڵ داگیر کەر هەیە، دوو ئەوەندە کێشەی کۆمەلایەتییمان بەرامبەر بە خۆمان هەیە، لە هەموو ئاستەکاندا .. بنەماڵە شپرزەیە، کۆمەڵگا لەو شپرزەتر، سیستمی یاسا و رێسای کۆمەڵایەتی و بەڕێوەبەریی لە کۆمەڵگادا گەندەڵە ...

شوناس و مێژوو رۆڵی مێژوو لە بیچمگرتنی شوناسی نەتەوەیی دا

خالید تەوەکولی

وەرگێڕان: ئەفراسیاب گرامی

پێشەکی:

نەتەوە و شوناس، لە چەمکە بنەڕەتی و لە هەمان کاتدا ئاڵۆزەکانی زانستی مرۆڤایەتین، ئەگەرچی زۆربەی بزووتنەوە و بە گشتی دیاردە کۆمەڵایەتییە جۆراوجۆرەکان بە یارمەتی ئەمانەوە شرۆڤە و راڤە ئەکرێن، بەڵام لە هەمان کاتدا زانایانی زانستە کۆمەڵایەتییەکان لەهەمبەر پێناسە و چۆنیەتی بیچمگرتن و پەرەسەندنیدا لەسەر روانگەیەکی تایبەتەوە، کۆک نین.

مێژووی کورد و کوردستان لە توێژینەوەی زانایانی رووس دا

مێژووی کورد و کوردستان

                                                  لە توێژینەوەی زانایانی رووس دا

د. ئەسعەد رەشیدی(دوکتورای پێوەندییە نێونەتەوەییەکان)

وەرگێڕان لە فارسییەوە:

ئه‌فراسیاب گرامی

Afrasyab.g@gmail.com

پێشەکی:

 مێژووی سیاسی و کۆمەڵایەتی کوردستان لە ئەدەبیاتی توێژەرە رووسەکانی سەدەی نۆزدەهەم تا بە دەسەڵاتگەیشتنی بلشویکەکان لە ساڵی ١٩١٧ و هەتا سەردەمی دوای سۆڤییەت، هەوڵێکی شیاوی بایەخ پێدان و هەرەوەها گرینگ لەمەڕ ناسین، ئاگایی و تێگەیشتنی زانستی لە کێشەی کوردەکان، بووە. توێژینەوەی قووڵی مێژوویی، رەچەڵەکناسی، سیاسی ـ ئابووری، زمان و فەرهەنگی کۆمەڵگای کورد لە زۆربەی مێژووزانانی رووس چ لە رووسیەی چاخی تێزار و چ لە سۆڤیەتی پێشوودا و هەروەها لە کۆمەڵگای کوردەواریدا رەنگدانەوەیەکی بەربڵاوی هەبوە. لەم روانگەیەوە، توێژەرە رووسەکان هەوڵیان داوە کە بە شێوەیەکی سیستماتیک (مێژوویی، تەوسیفی، هەڵسەنگاندن و بەراوردیی) ریشە و بنەماکانی دۆزی کورد و نیشتمانی کوردان بە وردی نێواخندۆزی بکەن و خولیا و رەوت و لایەنە جۆربەجۆرەکان و زۆرجار ناساز لە مێژووی کورد دا بخەنە بەر توێژینەوە و روانگەی ورد و کارناسانەوە. توێژینەوەی زانایانی مێژووی کورد و کوردستان لە ئەدەبیاتی رووس دا، لە دوو لایەنەوە شایانی هەڵسەنگاندنە:

میراتی نووسین

ئورهان پامۆک، نووسەری ناوداری تورک، ده‌ڵێ: " به‌ردی ئێمه‌ی نووسه‌ران، وشه‌کانه‌ که‌ له‌ مشتماندایه‌، لێی ورد ده‌بینه‌وه‌ و دواتر تێده‌گه‌ین که‌ چۆن هه‌موویان پێکه‌وه‌ بلکێنین و بیانخه‌ینه‌ سه‌ریه‌کتر، هه‌ندێ جار خۆمان دوور ڕاده‌گرین و هه‌ندێ جاریش به‌ په‌نجه‌ و نووکی قه‌ڵه‌مه‌که‌مان نازیان ده‌کێشین، قورس و سووکیان هه‌ڵده‌سه‌نگێنین، جێگۆڕکێیان پێ ده‌که‌ین و ساڵه‌های ساڵ تێده‌په‌ڕێ، به‌ سه‌بر و له‌خۆبردووییه‌که‌وه‌، به‌ هیوا و ئاواتێکی زۆره‌وه‌، به‌ڵێ؛ ئیتر دنیایه‌کی دیکه‌ ده‌خوڵقێنین". گوتاری پێشوومان سەبارەت بە دنیای نووسین بوو، تێڕامانی ئەمجارەمان بۆ میرات و پاشخانی نووسینە.

دێموکراسی یان جیابوونه‌وه‌؟

دێموکراسی یان جیابوونه‌وه‌؟

خالید ته‌وه‌کولی

و: ئەفراسیاب گرامی

بزووتنه‌وه‌ی "کورد" یه‌کێ له بزووتنه‌وه سیاسی و نه‌ته‌وه‌ییه‌کانی رۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست که ته‌مه‌نێکی زیاتر له نیو سه‌ده‌ی هه‌یه‌. ئه‌گه‌رچی له‌م ماوه درێژخایه‌نه‌دا، بزووتنه‌وه‌ی کورد به ئامانج و ئارمانجه‌کان و ئه‌وه‌ی ویستوویه‌تی، وه‌ک پێویست نه‌گه‌یشتووه و جیا له کوردستانی عێراق، ده‌ستکه‌وتێکی وه‌های نه‌بوه‌، به‌ڵام هه‌رچی بووه له به‌رامبه‌ر سه‌رکوتی بێ‌به‌زه‌ییانه و توندوتیژانه‌ی ده‌سه‌ڵاتی ناوه‌ندی دا، زۆر جار له شار و زۆر جار له شاخ و کوێستانه‌کاندا، به ته‌نیایی و به باشی به‌رده‌وام بووه و هه‌روه‌ها زیندوو و چالاک له جێی خۆیدایه‌‌. به شێوه‌یه‌ک ئه‌وڕۆکه کورده‌کان یه‌کێک له ئه‌کته‌ره گرینگه سیاسییه‌کانی ناوچه‌که به ئه‌ژمار دێن و زۆر که‌س له‌و بڕوایه‌دان که چاره‌سه‌ری پرسی رۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست و جێگیربوونی دێموکراسی و دادپه‌روه‌ری له وڵاته‌کانی ناوچه‌کدا، به بێ چاره‌سه‌ریی دۆزی کورد ئیمکانی نیه و بێ ده‌ره‌نجام ئه‌بێت.

یه‌کگرتن و پرسیاره‌کانی من؟؟

یه‌کگرتن و پرسیاره‌کانی من؟؟
Afrasiab Grami
ئه‌م یه‌کگرته‌نی حزبی دێموکرات و کۆمه‌ڵه‌ پاش سێ ده‌یه‌ خه‌بات دژی کۆماری ئیسلامی هه‌م جێگای پرسیاره‌ و هه‌م جێگای خۆشحاڵی. پیرۆزبایی کردن له‌ یه‌کتر و کادر و پێشمه‌رگه‌ کانی خۆیان و ته‌رخان کردنی تی ڤی یه‌کانی رۆژهه‌ڵات و تیشک بۆ ئه‌م مه‌به‌سته‌ دیاره‌ کارێکی گه‌وره‌ رووی داوه‌. به‌م پرسیاره‌کان چین؟

شروعی بی پایان ... تا صدای مرگ در این نزدیکی

Afrasiab Grami

شروعی بی پایان ... تا صدای مرگ در این نزدیکی
افراسیاب گرامی
این روزها، با توجه‌ به‌ اخبار روزانه‌ی مناطق کردنشین در ایران و گزارشهای متعددی از شکنجه‌، زندانی، اعدام و کشتار که‌ شنیده‌ میشود و در دنیای مجازی و رسانه‌ها قرار می گیرد، مثل اینکه‌ شرایط و وضعیت سیاسی و اجتماعی برای کوردها سالهاست از حوالی سالهای شصت و اوایل انقلاب تغییرات چندانی نکرده‌ است‌. با این حال، روزگار سخت ما کوردها همیشه‌ همراه با اعدام، کشتار، شکنجه‌، نسل کشی، تعقیب، آدم ربایی و سرکوب سیستم سیاسی مردم کردستان بوده‌ که‌ پدیده‌ نوین و تازه‌ به‌وجود آمده‌ نیست، بلکه‌ به‌ عنوان سیاست سخت‌افزاری مدام از طرف قدرت سیاسی حاکم طی صد سال اخیر به‌ اجرا درآمده‌ است. سرانجام این سیاست فاجعه‌‌آور در کردستان، ناامنی، توسعه‌نیافتگی، جنگو ویران کردن زیرساخت‌های سیاسی و فرهنگی و اقتصادی در تمام سطوح (خانواده‌، جامعه‌ ـ فرهنگ، سیستم دولت) هیچ دستاورد دیگری به‌همراه نداشته‌ است.
اوایل انقلاب شاهد تحولات عمیقی در ساختار سیاسی کشور شدیم، این تغییرات متاسفانه‌ سنگ بنای دمکراسی را در ایران به‌ لرزه‌ درآورد و استبداد شاهنشاهی در بطن استبداد دینی سربرآورد و ایران را به‌ جولانگاه‌ استبدادی خویش تبدیل نمود که‌ پس لرزه‌های آن مناطق کوردنشین را بیشتر لرزاند و فاجعه‌‌های جبران‌ناپذیری در کوردستان را به‌ وجود آورد.

خه‌ونی ئه‌مڕۆژانه‌ چه‌ند گه‌وره‌بن، ئه‌وه‌نده‌ش دوور ئه‌که‌ونه‌وه‌ .....؟

Afrasiab Grami
ئازادیی به‌شێکه‌ له‌ بوونی ئێمه‌، خه‌وبینین به‌ ئازادیی به‌شێکه‌ له‌ ئازار و ده‌ردی ئێمه‌ به‌ درێژایی لانیکه‌می دوو سه‌ده‌، له‌م دنیایه‌ی که‌ ئێمه‌ تێی که‌وتووین، ئه‌وه‌نده‌ فه‌زای ترس و دڕدۆنگیی بڵاوه‌ی کردوه‌ که‌ به‌ری ئازادیی له‌ رۆژهه‌ڵاتدا به‌ نه‌زۆکی هێشتۆته‌وه‌. له‌ رۆژئاوا په‌یکه‌ری ئازادیی بووه‌ هێمای ساتێک له‌ مرۆڤ بوون و مرۆڤایه‌تی وه‌ک خۆی رێزی لێ گیرا، له‌ رۆژهه‌ڵات ئه‌م په‌یکه‌ره‌ هێند مه‌زن کرایه‌وه‌ که‌ له‌ شێوه‌ی دیکتاتۆری خۆی نواند و په‌یکه‌ری مرۆڤه‌ ئازاده‌کان له‌ خوێن گه‌وزان ... ناسیونالیزم عه‌ره‌بی و فارسی و تورکی گه‌شه‌یان کرد و له‌ پێناو ده‌وڵه‌تی نه‌ته‌وه‌یی خۆیاندا خه‌ونی نه‌ته‌وه‌کانی دیکه‌یان به‌ تاڵان برد.

نهێنیی ماچی یار (Der Kuss)

تابلۆی ماچ

نهێنیی ماچی یار (Der Kuss)

ئه‌فراسیاب گرامی 

هونه‌ری نیگار کێشی، وه‌ک هه‌موو هونه‌ره‌کانی دیکه‌، ته‌عبیرکردنه‌ له‌ خودی هونه‌رمه‌ند و جیهانی ده‌ورووبه‌ری. مێژووی نیگارکێشی ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ سه‌رده‌می که‌ونارا و به‌ر له‌ مێژوو، به‌ وته‌یه‌ک کوڕی رۆژگاری ئه‌شکه‌وت و شوانکاره‌ییه‌. هه‌ڵکه‌ندنی سه‌ر دیواری ئه‌شکه‌وته‌کان نموونه‌ی هه‌ره‌ دیاری به‌جێماوی رۆژگاری کۆنی نیگارکێشییه‌. زۆرن ئه‌و هونه‌رمه‌ند و نیگارکێشانه‌ که‌ جێگایان له‌ دڵی هونه‌ر و مێژووی هونه‌ردا ماوه‌ته‌وه‌. بگره‌ ده‌یان و سه‌دان ره‌وت و بزاوتی هونه‌ری له‌ مێژووی هونه‌ری رۆژهه‌ڵات و رۆژئاودا سه‌ری هه‌ڵداوه‌ که‌ هه‌رکام خاوه‌ن پێگه‌ی خۆیانن. بۆیه‌ هیگل بۆ ئه‌وه‌ی پێمان بڵێ دنیای هونه‌ر جوانه‌، له‌ کتێبی فێرکردنی وانه‌ هونه‌رییه‌کانی خۆیدا ده‌نووسێ "فه‌له‌سه‌فه‌ی هونه‌ره‌ جوانه‌کان".

پاشا و وه‌زیر

پاشا و وه‌زیر 

ئه‌فراسیاب گرامی 

که‌ منداڵ بووین، یاری "پاشا و وه‌زیر"مان ده‌کرد. به‌سه‌ر شقارته‌یه‌که‌وه‌ ناوه‌کانمان ده‌نووسی "پاشا، وه‌زیر، سه‌رباز و دز و ... هه‌تا دوایی" و به‌ نۆبه‌ هه‌ڵمان ده‌خست و به‌خت یاری هه‌رکه‌سێ بوایه‌ ده‌بوویه‌ پاشا و فه‌رمانڕه‌وایی ده‌کرد. لووتی به‌رز ده‌بوو و بڕیاری ده‌رده‌کرد. فه‌رمانی به‌وه‌زیر ده‌کرد که‌ ئه‌و که‌سه‌ی دز ده‌رده‌هات خۆی رووت بکاته‌وه‌ و بکه‌وێته‌ کۆڵانه‌وه‌ و هه‌مووان پێی پێده‌که‌نین. یان ئه‌وه‌ی بڕواته‌ سه‌ر بان و وه‌ک که‌ر بزه‌ڕێنێ تا خه‌ڵک لێی کۆده‌بوونه‌وه‌.

پێشەوا قازی محەممەد‌و كۆماری كوردستان

بزاڤی نەتەوەیی كورد لەروانگەی سیاسییەوە

پێشەوا قازی محەممەد‌و كۆماری كوردستان 

بێهزاد خۆشحالی 

و: ئه‌فراسیاب گرامی 

بزووتنەوەی قازی محەممەد بەهۆی نێوەرۆكی جیاواز‌و تایبەتمەندییە سیاسییە مۆدێڕنەكانی، گرینگترین بزووتنەوە لەمێژووی سیاسیی نەتەوەی كورددا بەئەژمار دێت. بنەماییترین تایبەتمەندیی بزووتنەوەی پێشەوا قازی محەممەد كە بووە هۆی دامەزرانی "كۆماری كوردستان" لەماوەی ساڵانی 1946 ـ 1947دا، بەنێوەرۆكێكی دێموكراتیك لەجێگیركردنی كردەكارێكە كە تا ئێستاش دەتوانێ‌ باشترین نموونەی سیستمی دەوڵەتیی بۆ حكوومەتەكان لەرۆژهەڵاتی ناڤیندا بێت.  

كردەكار: پێشەوا قازی محەممەد 

هۆكار: قازی محەممەد

گۆڕەپان: 

الف: كات: 1946 ـ 1947

ب: شوێن: بەشێكی سەرەكی كوردستان لەباشووری ئازەربایجانی رۆژئاوا (ناوچەی موكریان)‌و بەشێك لەباكووری كوردستان (سەقز‌و بانە) كە تا ئەوكات ئەوانە بەشێك بوون لەویلایەتی ئازەربایجان‌و ئەردەڵان. 

ئامراز: راپەڕینی چەكدارانە‌و پێوەندییە دیپلۆماتیكییەكان 

ئامانج: دامەزرانی كۆماری كوردستان 

هەروەها كە گوترا، بنەماییترین تایبەتمەندیی "كۆماری كوردستان" بەرێبەریی پێشەوا قازی محەممەد، تایبەتمەندیی دێموكراتیكی ئەو بوو كە لەروانگەی پێكهاتەیی، پێناسە‌و دامەزرانەوە، چوارچێوەیەكی مۆدێڕنی هەبووە‌و هەڵگری شرۆڤەیەك بەپێناسە‌و چەمكە نوێیەكان لەدێموكراسییە. لەم روانگە‌وەو بەپێی چوار تیۆریی نوێی دێموكراسی، واتە دێموكراسیی بازاڕ، دێموكراسیی نیئۆكۆماریخواز، دێموكراسیی باوك سالارانە‌و دێموكراسیی ژاكۆبنی، دەتوانین بڵێین "كۆماری كوردستان" لەسەر بنەمای دێموكراسییەكی ژاكۆبنی دامەزراوە كە تێیدا لەسەر بنەمای رێككەوتنی بەهاكان‌و پلەیەكی باڵا لە بەشداریی سیاسی دەتوانین ببینین. لە وەها پێكهاتەیەكی دێموكراسیدا دەتوانین  گرینگیی وشەگەلێك وەك نەتەوەیی‌و نەتەوە لە چوارچێوەی چەمكی ئیرادەی كۆمەڵایەتیدا بدۆزینەوە كە بە ئەبستراكت (مجرد) قبووڵكردنی، نێوەرۆكی سیاسی بەخۆوە دەگرێت‌و لەچەمكی "رەزامەندیی گشتیی نەتەوەیی (رچایت ملی همگانی)"‌و "نەریتی كەڵەكەكراوی نەتەوەیی(سنت ملی انباشتە)"دا كورت دەكرێتەوە.

خاڵێكی دیكە كە دەتوانین لە"كۆماری كوردستان"دا بیدۆزینەوە، چەمكی "نەتەوەخوازی"یە كە وەكوو  چەمكێكی مۆدێڕن، شوناسی كۆمەڵێك لەمرۆڤەكانە كە خۆیان بەوێنەی شوناسێكی جیاواز لەچوارچێوەی یەكەیەكی سیاسی، شوێنێكی جوغرافیایی‌و كولتوورێكی جیاوازدا پێناسە دەكەن. 

تایبەتمەندیی سێهەمی "كۆماری كوردستان"، لەرۆڵی گرینگی پێشەوا قازی محەممەد، دەتوانین ببینینەوە.  قازی محەممەد هەرچەندە كەسایەتییەكی ئایینی بەپێگەیەكی بەهێزی بنەماڵەییە‌و زۆركەس  رۆڵی "ئایینی ـ كاریزمایی" بۆ بەلووتكەگەیشتنی كەسایەتی پێشەوا دەزانن، بەڵام ناتوانین رۆڵی "هێژمونی عەقڵانی"ئەو لەخودئاگایی، شوێن هەڵگرتنی درووست (جهتیابی معین)، هاوئاهەنگی، رێكخستنی بیروهزر‌و بەرهەمهێنانی لە پێكهاتەیەكی پراكتیزەكراو بەناوی" كۆماری كوردستان"دا، لەبەرچاو نەگیردرێ‌. گرینگتر ئەوەیە كە تایبەتمەندیی كەسایەتیی بەرزی ئایینی‌و بنەماڵەیی، دەبێتە "ئاوەزمەندێتی (عقلانیت)"ی رێبەری‌و جەماوەر بەهۆی هۆگریی خێڵەكی‌و هێندێكیش ناوەندخواز، لەكۆڕێكدا ئاپۆرایان دەدا‌و بەناسینەوە‌و پێناسەكردنەوەی "شوناس"، هەست‌و ورەی "خۆیبوون (ما بودن)"نیان پێدەبەخشێ‌، "خۆیبوون"ێك كە ئەركی رەنگدانەوە‌و بەرز ڕاگرتنی بایەخەكان دەداتەوە بەجەماوەر‌و بەواتای "ئیدئۆلۆژی نەتەوەیی"، شوناس‌و كەسایەتی نەتەوەیەك دەنوێنێت. 

تایبەتمەندیی دیكەی "كۆماری كوردستان"، پێكهێنانی رەوشێكی لەبار بۆ دەورانی تێپەڕین لەپێكهاتەیەكی نەریتی بۆ ئۆرگانیزاسیۆنێكی "مۆدێڕن"ە. سەرهەڵدانی "كۆمەڵەی ژ.ك" یان كۆمەڵەی ژیانەوەی كورد‌و كاریگەربوونی حیزبی هیوا لەكوردستانی عێراقدا، كە پێكهاتە نهێنییەكەی بەشێوەی رێكخستنێكی نهێنی لەسەر بنەمای "كوردبوون"‌و دواتر گۆڕان پێكهێنان لەپێكهاتەكەدا بۆ "حیزبی دێموكراتی كوردستان" لەگەڵ چوارچێوەیەكی تەواو دیاریكراوی "حیزبی مۆدێڕن"‌و چڕبوونەوەی داخوازییەكانی خەڵكی كوردستان لەچوارچێوەی "حیزبی"دا، یەكێكی دیكە لەتایبەتمەندییە گرینگەكانی كۆماری كوردستان لەو سەردەمەدا بەئەژمار دێت. 

تایبەتمەندییەكی دیكەی كۆماری كوردستان، گەڵاڵەكردنی داخوازییە مۆدێڕنەكان لەسەردەمێك‌و لەشوێنێكدا كە لەبنەڕەتدا نە هەڵگری "كۆمارییە"‌و نە دێموكراسی. هێنانە بەرباسی گرینگی "كۆماری" لەپاڵ چەمكی "دێموكراسی" لە وڵاتێكی كاریزماپەروەر كە تانوپۆی هزرە حكوومەتییەكانی تەنیوەتەوە، هاوپێوەندییەكی پیرۆز بوو كە بنەما سەرەتاییەكانی گۆڕان لەچییەتی ئەم پێكهاتەیە‌و شكاندنی پێكهاتەی زەینی ـ نەستیی(ناخوداگاە) خەڵكی، نۆژەن كردەوەو هزری مرۆڤی رۆژهەڵاتی بەرەو "خەڵكباوەڕی" نە "كاریزماپەروەری" ئاراستە كرد. 

هەوڵ بۆ جێگیركردنی پەروەردە‌و فێركردنی مۆدێڕن لەناوچەكانی ژێر دەسەڵاتیدا، وەڕێخستنی دەسەڵاتی دادوەری، تێپەڕین لەخێڵگەرایی‌و عەشیرەگەرایی‌و ئاراستەكردنیان بەرەو "نەتەوەخوازیی كورد"، تێپەڕین لە دووبەرەكی‌و هەڵاواردنە ئاینییەكان، بەرەو قبووڵكردنی فرەئایینی‌و فرەیی، یەكیەتیی ئیستراتیژیك لەگەڵ ئازەرییەكاندا‌و پەسندكردنی رێككەوتننامەی پشتیوانی لەكەمایەتییەكانی بیاڤی ژێر دەسەڵاتی كۆماری كوردستان، دامەزرانی سیستمێكی ئەمنییەتیی مۆدێڕن، چاپەمەنی‌و‎ بڵاوكراوەكان بە ئازادی‌و هەوڵ بۆ پەرەپێدانی چاپ‌و بڵاوكردنەوە، فێركردنی زمانی كوردی وەكوو زمانی فەرمی‌و دامەزرانی رادیۆ‌و راگەیاندنی هەمەلایەنە بۆ دابینكردنی دێموكراتیكی پێداویستییە كولتووری، پەروەردە‌و فێركردن، سیاسی‌و هەموو بیاڤەكان لەپاڵ هەوڵا بۆ پراكتیزەكردنی ئامانجە دێموكراتیكەكان لەبیاڤی حكوومەتی كوردستاندا، لەتایبەتمەندییە بەرچاوەكانی دیكەی كۆماری كوردستان‌و ئەم دەورەیە بەئەژمار دێ‌.

لەبیاڤی "چاپەمەنی"یەكاندا ئەوەی كە "بەرچاوە" بڵاوكراوەكانی وەكوو: "نیشتمان"، "هاواری كورد"، "هاواری نیشتمان (ئۆرگانی یەكیەتیی جەوانانی كوردستان)"، "كوردستان"، "گۆڤاری هەڵاڵە"‌و... دەتوانین وەك بەڵگە بهێنینەوە. پێداگری لەسەر مافی دیاریكردنی چارەنووس بۆ نەتەوەكان، مافی دیاریكردنی چارەنووسی نەتەوەی كورد، مافی سەربەخۆیی نەتەوەكان، هەوڵ بۆ سەرهەڵدانی بزاڤێكی رووناكبیری بۆ كورد، بزاڤی فەرهەنگیی نەتەوەی كورد، ئاشتی‌و دێموكراسی بۆ جیهان، چوونە نێو بیاڤە فەرهەنگی‌و كۆمەڵایەتییەكان‌و جێگیركردنیان بە جێگای روانگە عەشیرەتی، ئەتنیكی‌و مەزهەبییەكانە كە بە روونی دەردەكەوێ‌‌و پێویست بە بەڵگەهێنانەوەش ناكات. 

گرینگیدانی "كۆماری كوردستان" بە مەسەلەی ژنان‌و دامەزراندنی یەكیەتییەكی تایبەت بۆ ژنان بە مەبەستی گرینگیدان بە كار‌وباری ژنان لەژێر چاودێریی راستەوخۆی "قازی محەممەد" ـ ئەویش لە دەورانێكدا كە شوناسی ژن وەكوو مرۆڤ لەرۆژهەڵاتی نێوەڕاستدا بۆ حكوومەتەكانی ئەو كات نامۆ بوو ـ لە"قازی محەممەد"‌و "كۆماری كوردستان" نموونەیەك بۆ "رێبەری"‌و "دەسەڵاتداریەتی" دروست دەكات كە بەگەڕانەوە بۆ ئەو، دەتوانین زۆر لەپرەنسیپە دێموكراتیكەكان بۆ رێككەوتنی ئەوڕۆی كۆمەڵگای جیهانی وەدەست بهێنین. 

پێشەوا قازی محەممەد تەنانەت لەكاتی ئاویلكەشدا، بۆ پارێزگاری لە"دێموكراسی"‌و "مافی  دەنگدانی خەڵك"، "مەرگ"ی خۆی دەداتەوە دەستی دەنگی خەڵكی تا نەكا خەڵك لە"بیری نوێ"‌و "نوێخوازی" ئەو، بەگومان بن. ئەمەش لەوانەیە پڕبەهاترین تایبەتمەندیی "كۆماری كوردستان"‌و "پێشەوا قازی محەممەد" بێ‌. "كۆماری كوردستان"، دەتوانێ‌ خاڵی دەستپێكی هەڵبژاردنێكی سیاسی بۆ دێموكراسی لەسەردەمی دەسەڵاتداریەتی دیكتاتۆرەكان لەرۆژهەڵاتی نێوەڕاستدا بێت. 

سەرچاوەكان: 

1) قاضی محمد و جمهوری در آینەی  اسناد، بهزاد خوشحالی، 1380

2) وبلاگ نظریەهای ناسیونالیسم، بهزاد خوشحالی

3) ناسیونالیسم دمكراتیك و دمكراسی چند فرهنگی، كتێبی ئیلكترۆنیك، بهزادخوشحالی

تێپه‌ڕین له‌ زه‌مهه‌ریر ...

ئه‌فراسیاب گرامی

www.amrojane.tk

له‌ پشت هه‌ر وه‌رزێکی سه‌ختی زستان و نه‌هات دا، وه‌زری به‌هار و خۆشی هه‌یه‌ که‌ ئومێدی دڵدانه‌وه‌ و هیوای چاندووه‌ له‌ دڵی مرۆڤدا و بۆته‌ ئامیانی به‌رده‌وامیی ژیان.  لەگەڵ بەفری یەكشەوەی زستاندا، لەگەڵ تەزووی ساردو سڕی یەكەمین بای زستاندا، لەگەڵ یەكەمین تەمەنای زەوی بۆ تینی گەرمی ژیانەوەدا، كاتێك پاییز هەوری ماتەم و سیاپۆشی خۆی ئەهێنێتەوە گریان و گەڵا گەڵا سەفەر ئەكات و كەژاوەی بەفر لە لووتكە بەرزەكانی چیاوە داده‌گه‌ڕێ، زریان و كڕێوە ژێرباڵی ئەگرن و كلوو كلوو سەراسیمەی سەرزەوینی مرۆڤایەتی ئەگرێتەوە. لەم گۆشە لەژیانی مرۆڤ و له‌م ساته‌وه‌خته‌ به‌فرینه‌دا،  خولیا و حەزەكانی مرۆڤ و بیرو ئەندیشەی بەرەو كوێ ئەڕوات؟، لە كوێ داڵدەی دەدات؟

له‌ سه‌رده‌رانه‌ی یه‌کییه‌تی یان داکه‌فتنی ده‌ستمایه‌ی سیاسی

نووسینی: ئافراسیاب گه‌رامی

وه‌رگێڕانی: حامید ڕه‌شیدی زه‌رزا

ئاماژه‌: بونجین و وردبوونه‌وه‌ له‌ مه‌سه‌له‌ی کوردستان،له ‌لایه‌ن ڕه‌چه‌ڵاکی ئه‌مڕۆ،وه‌چه‌یه‌ک که‌ پرسیاری باهوو قووڵی بنیاتی سه‌باره‌ت به ‌ڕابردوو داهاتووی خۆی و چاره‌نووسی کۆمه‌ڵگای خۆی هه‌یه‌،له ‌گه‌ڵ ته‌نگه‌ژه‌ی مه‌زنی ناسینی سیاسی ڕوو به ‌ڕووه‌. چونکه‌ به‌سته‌که‌کان‌و جێ نوێنه‌کانی سیاسی و کۆمه‌ڵایه‌تی ئێمه‌،په‌یڤینی لێکجیاوازه‌ که‌ نه‌ ده‌کرێ ئه‌وی به‌ ئاگاداری کۆمه‌ڵگا ناو دێر که‌ین، و نه ‌تێپه‌ڕینه‌ به ‌کۆمه‌ڵگای باشتر،بڵکوو جورێ سه‌ر له ‌نوێ ئیجادی بزوتنه‌وه‌ و جه‌ریاناتی لاسا کردنه‌وه‌یه‌، که ‌ویستی رێنوینی کردنی کۆمه‌ڵگا بۆ بستووی نازانم کوێ بردنه‌. ئه‌و خاڵانه‌ی که‌ له‌م نووسینه‌ کورته‌دا ده‌‌مه‌وێ ده‌ری ببڕم،بابه‌ته‌کانی ناسیاوو ناناسیاوه‌‌ که‌ باشقه‌و بژارده‌ی حیزبه‌کان، بنکه‌کانی مه‌ده‌نی و ڕۆناکبیرانی کۆمه‌ڵگای کوردستان له‌ ماوه‌ی ئه‌م ده‌یانه‌ ده‌باوه‌ش ده‌گرێ و ڕه‌خنه‌یان ده‌خاته‌ سه‌رشان...

در آستانه‌ همبستگی یا سقوط سرمایه‌ سیاسی

افراسیاب گرامی

  

اشاره‌: اندیشیدن به‌ مسائل کردستان، از جانب نسل امروزی، نسلی که‌ پرسش ژرف و بنیادین در مورد گذشته‌، حال و آینده‌ خویش و سرنوشت جامعه‌ی خویش داریم، با مشکل بزرگ شناخت سیاسی مواجه‌ است. زیرا که‌ بسترهای سیاسی و اجتماعی ما، گفتمان‌های متفاوت است که‌ نه می توان آن را خودآگاهی جامعه‌ خواند، نه‌ گذاری است به‌ جامعه‌ بهتر، بلکه‌ نوعی بازتولید جنبش و جریانات تقلیدی است که‌ خواهان هدایت کردن جامعه‌ به‌ سوی ناکجاآباد است. نکته‌هایی که‌ در این نوشته کوتاه می خواهم بیان کنم، موارد آشنا و ناأشنایی است که‌ نخبگان، احزاب، نهادهای مدنی و روشنفکران جامعه‌ کوردستان را طی این دهه‌‌ها در بر می‌گیرد و به‌ نقد می‌کشاند.

پێوه‌ندییه‌کانی ده‌ره‌وه‌ی ئێران له‌ ته‌م و مژی و بێ ئاسۆیی دا

ئاماده‌کردن: ئه‌فراسیاب گرامی

ژووزه‌ فیلیپییه‌ مورائیس، نوێنه‌ری پورته‌غال، به‌ریوه‌به‌ریی ده‌وره‌یی شوورای ئه‌منییه‌ت، رۆژی سێ شه‌ممه‌ له‌ نیویۆرک وتی: ئه‌ندامانی شوورای ئه‌منییه‌ت به‌ توندی هێرش بۆ سه‌ر سه‌فاره‌تی بریتانیا مه‌حکووم ده‌که‌ن" هه‌روه‌ها گوتی هه‌موو پانزده‌ ئه‌ندامی ئه‌م شوورایه‌ به‌تایبه‌تی چین و روسیه‌، واژۆیان کردوه‌. ئاڵمان سه‌فیری خۆی له‌ ئێران بانگ کردۆته‌وه‌، فه‌رانسه‌ هه‌لوێستی توندی له‌به‌رامبه‌ردا گرتوه‌ و ئه‌مریکا و یه‌کیه‌تیی ئورووپا به‌ توندی هێرش بۆ سه‌ر سه‌فاره‌تی ئێرانیان مه‌حکوم کرد،

نا بۆ توندوتیژی، به‌ڵێ بۆ خۆشه‌ویستی!

ژیان، ئه‌وین، لێبوردن، به‌خشین و پێکه‌وه‌ژیان، هه‌موو له‌ سیفه‌ته‌ به‌رزه‌کانی بنه‌ماڵه‌ و پێکێنانی بنه‌ماڵه‌یه‌ که‌ هیوابه‌خش و هیوادارکردن و هیواداربوون ده‌دات به‌ مرۆڤ، مرۆڤ له‌ بازنه‌ی ته‌نیایی دێنێته‌ ده‌ر و خێزان پێک ده‌هێنێ، گه‌شه‌ ده‌کات و داهێنان به‌ خۆوه‌ ده‌بینێ. بۆیه‌ کۆمه‌ڵگا به‌رهه‌می ژیانی هاوبه‌ش و پێکه‌وه‌نانی بنه‌ماڵه‌یه‌. خۆشه‌ویستی و ئه‌ڤینداری به‌ بارته‌قای مرۆڤایه‌تی، هیوابه‌خشترین و شیرینترین په‌یامی پێکه‌وه‌بوونی ژن و پیاو بوه‌، غه‌دره‌ و نامرۆڤانه‌یه‌ که‌ پیاو ئه‌و دیارده‌ شیرینه‌ی ژیانی له‌ په‌نای ژن، وه‌ک مێهربانترین و جوانترین بوونه‌وه‌ری سه‌ر گۆی زه‌وی له‌ ئامێز نه‌گرێت و هێمنی و ئاسووده‌یی ببه‌خشێت به‌ ژیانی. 

بۆیه‌ من له‌م رۆژه‌دا، واته‌ 25ی نوامبه‌ر دا، که‌ به‌ رۆژی سرینه‌وه‌ی توندوتیژی دژ به‌ ژنان ناودێر کراوه‌، ده‌مه‌وێ به‌ هاونه‌سڵه‌کانی خۆم بڵێم، وه‌ک چۆن ژیان به‌ بێ ژن و به‌ بێ جوانییه‌کانی ژن، به‌ بێ خۆشه‌ویستی مه‌حاڵه‌،  وه‌ک چۆن کاتێ شێعر، موسیقا، نیگارکێشی و هه‌موو هونه‌ره‌کانی دنیا به‌ ژنه‌وه‌ جوانن، ئاواش "ئازادی" و ماناکانی "ئازادی" به‌ بێ ژن مانای نیه‌ و نابێت. 

نا بۆ توندوتیژی، به‌ڵێ  بۆ ژن و ئازادی و جوانی! 

کینه‌ به‌ مثابه‌ ایدئولوژی

مریوان وریا قانع

برگردان از کوردی: افراسیاب گرامی

"سر آنهای را له‌ خواهیم کرد اگر ..."، "آن دستها را قطع خواهیم کرد اگر ..."، "آن گردنها را می زنیم که‌ اگر ..."، "آن لبها را خواهیم دوخت که‌ اگر ..."، این شیوه‌ی تهدیدآمیزانه‌ جزئی از فرهنگ سیاسی و ساختار درونی بخش بزرگی از سیاسیون و احزابی است که‌ در منطقه‌ی ما فعالیت میکنند. تاریخ نیمه‌ دوم قرن بیستم تا به‌ امروز، شاهد برگرداندن این تهدیدات به‌ شیوه‌ی عملی، یعنی شاهد له‌ کردن سرها، قطع نمودن دستها، زدن گردن ها و دوختن لبها در عمل بوده‌است.  

این شیوه‌ از تهدید کردن، حاصل عصبانیت اتفاقی و زودگذر نیست، تنها از این منظر بوجود نیامده‌ کسی که‌ تهدید میکند، خود را تنها "فاعل سیاسی"، یا تنها "عامل حقیقت"، یا اینکه‌ تنها "قدرت" می پندارد که‌ حق ماندن  و ماندگاری در صحنه‌ سیاسی دارد، بلکه‌ نیروی بزرگ و ترسناک پشت این تهدیدات پنهان است: "قدرت کینه‌". کینه‌ از آنانی که‌ به‌ عنوان دشمن تلقی میشوند، به‌عنوان متمایز تصور میشوند، مجموعه‌ی ایده‌ متفاوت ارائه‌ می‌دهند، حقیقتی را با خود به‌ همراه دارند که‌ با حقیقت سلطه‌ متمایز است...

رۆژهه‌ڵاتی ناوین له‌ قه‌یرانی نێوان سووننه‌ت و مۆدێڕنیته‌

ئیلاهه‌ بوقرات/ که‌یهان له‌ندن

و: ئه‌فراسیاب گرامی  

دیکتاتۆره‌ سوننه‌تی یان کلاسیکه‌کانی رۆژهه‌ڵاتی ناوین و وڵاتانی ئیسلامی که‌ ئه‌وڕۆکه‌ رووخاون به‌ "دۆمینۆ" ده‌شوبهێنرێن، له‌ روانگه‌ی مێژووییه‌وه‌، بوونی بازنه‌یه‌کی تێنه‌په‌ڕی درێژخایه‌نی ئه‌م وڵاتانه‌ له‌ سوننه‌ته‌وه‌ به‌ره‌و مۆدێڕنیته‌، له‌ دواکه‌وتوویه‌وه‌ به‌ره‌و نوێبوونه‌وه‌ و له‌ سه‌ره‌ڕۆییه‌وه‌ بۆ دێموکراسی بوو. ئه‌گه‌ر ئه‌م دیکتاتۆرانه‌ له‌به‌رامبه‌ر ده‌سه‌ڵاتی ته‌ماح و سکه‌ڕۆیی مه‌رجه‌عه‌ دینییه‌کان، گه‌لێ جار گۆڕانکاری بنه‌ڕه‌تی و زۆرجاریش نیوه‌ ناته‌واو به‌تایبه‌تی له‌مه‌ڕ مافه‌کانی ژنان و لایه‌نگرانی ئایینه‌کانی دیکه‌دا‌ پێک نه‌ده‌هێنا، کۆمه‌ڵگای رۆژهه‌ڵاتی ناوین به‌م خێراییه‌ نه‌یانده‌توانی ئه‌م رێچکه‌یه‌ بدۆزنه‌وه‌  تا له‌ چوارچێوه‌ سوننه‌تییه‌کان تێپه‌ڕ ببن و ئه‌وڕۆکه‌ خوازیاری "دێموکراسی" بن، ته‌نانه‌ت ئه‌گه‌ر قه‌واره‌ی ئه‌م دێموکراسییه‌ هێشتاکه‌ نادیار و له‌هه‌ر لایه‌که‌وه‌ به‌روڕووی مه‌ترسییه‌.

روحیات کیهانگرا و ناسیونالیسم

بختیار علی

ترجمه: افراسیاب گرامی

یکی از ویروسها و آفتهای کشنده‌ای که‌ قرن نوزدهم و بیستم برای جامعه‌ بشری فراهم آورد، تفکر ناسیونالیستی بود. این دو قرن جدا از همه‌ عصرها، به‌ گونه‌ی غیرقابل انتظار ایده‌ها‌، اندیشه‌، مذهب و علوم فراوانی را تولید نمود. در میانه‌های این دو قرن، انسان صدها نوع خیال، ایده‌ و تئوریهایی را فراهم آورد که‌ بیشترین آنها به‌شیوه‌ی عملی تحقق یافتەاند...